Nachtvlinderen

Dit jaar is er weer een nachtvlinderkaravaaan in Amsterdam-Noord georganiseerd.

Het idee is dat een diervriendelijke nachtvlinderval van deelnemer naar deelnemer reist. ’s Nachts wordt de val gezet en ’s morgens kun je met de app ObsIdentify makkelijk uitzoeken welke nachtvlinders je hebt gevonden. Daarnaast is het leuk om uit te zoeken van welke waardplant de rups van de vlinder leeft. Deze karavaan maakt mensen bewust van het belang van een gezonde, groene omgeving, met veel inheemse planten die als voedsel voor de rupsen dienen. En vooral ook hoe belangrijk het is dat het ‘s nachts donker is. Volkstuinpark de Bongerd deed vorig jaar al mee en dit jaar doen ook een aantal buurgenoten uit de Kadoelerscheg mee, waaronder ikzelf.

De LED-emmer, het laken en de kist

Voor mij ging er een wereld open. Er vliegen ’s nachts naast bruine motten blijkbaar ook mooie en bijzondere nachtvlinders in de tuin. Een vreemd idee dat het daar ’s nachts zo druk kan zijn. Ik begon met een zelf aangeschafte LED-emmer van de Vlinderstichting. Die werd op een donkere plek gezet, maar toch leverde de vangst niet veel op. Het was nog vroeg in het jaar en dan is het ’s nachts nog fris. De lamp is ook niet zo fel. De LED-emmer is wel een insectenvriendelijke val waarin je vrijwel geen dode insecten (kleine mugjes en hele kleine nachtvlindertjes, zogenaamde micro’s) zult vinden.

Op 30 juni werd de Nachtvlindernacht bij het Gemaal gehouden. Van Edo Goverse leerde ik het gebruik van de nachtvlinderkist en ook van kleine plastic bakjes om onrustige vlinders even te laten kalmeren. Daar zag ik ook hoe goed de kist werkte. Verder werd er vooral ‘op laken’ gewerkt. Dan wordt op een groot wit laken een felle lamp gericht, waar de nachtvlinders dan weer op af komen. Je kunt ze makkelijk op het doek fotograferen.

Veel robuuster en een fellere lamp dan de LED-emmer, heeft de kist. Daar vind je ’s morgens volop nachtvlinders en als bijvangst muggen, vliegen, wespen en wantsen. Maar op de bodem en in de fitting liggen ook tientallen kleine dode beestjes. Eind augustus en in september zaten er ineens ook veel wespen in de val en daarvan waren er enkele dood. Dode grotere vlinders zie je bij beide vallen vrijwel niet.

De vangst

Het meeste succes leverde de val als hij net vóór, tijdens of na nieuwe maan werd gezet. Daarom ging de buitenverlichting van het huis uit, want hoe donkerder hoe beter! En ik hield verschillende omstandigheden in de gaten. Waait het niet harder dan windkracht 3? Is de nachttemperatuur wel boven de 10 graden? Blijft het droog? De beste plek bleek op de warmtepomp op het balkon te zijn aan de achterkant van het huis, waar er geen lichtvervuiling is van straatlantaarns en zo. Zodra het ’s morgens licht werd, controleerde ik de val en begon met het fotograferen van de nachtvlinders die buiten de val, vaak op de gevel van het huis, zaten. De gevel staat op het westen en houdt de warmte van de ondergaande zon goed vast. Soms vond ik daar ’s morgens wel 10-15 uilen, spanners en andere nachtvlinders. Dan gaat de lamp uit en wordt de val gesloten. Voorzichtig breng ik hem naar de kas, want geregeld ontsnappen ze. En eenmaal buiten zijn ze weg. Bladrollers, motten en spanners fladderen ergens naartoe en zijn dan bijna altijd spoorloos verdwenen. En uilen laten zich vaak pardoes vallen en kruipen direct weg tussen de bodemplanten. Soms vind je die nog. Pijlstaarten kun je langzaam op een stokje laten kruipen en die blijven daar de hele dag stil zitten tot het weer donker genoeg is. Die kun je dus de hele dag blijven bewonderen. Ik open dus voor de zekerheid de val in de kas. Daar staan ook een paar kleine plastic bakjes klaar, waar ontsnapte vlinders korte tijd vastgehouden kunnen worden.

Fotografie

Sinds kort gebruik ik voor de fotografie een opzetlensje, dat ik makkelijk op de iPhone klem. Dit lensje heeft een vaste brandpuntsafstand, waardoor je je smartphone op de juiste afstand van de nachtvlinder moet gebruiken. Hoewel je daarmee tot in de kist flexibel kunt bewegen en fotograferen, vind ik het makkelijker en mooier om uilen ergens op te zetten. Op de foto krijg je dan een scherp beeld van de nachtvlinder op een wat wazige achtergrond. Een uil blijft stil zitten als je voorzichtig handelt. Op de bodem van de val liggen eierbakjes, waaronder de nachtvlinders de donkerte opzoeken. Ik haal voorzichtig zo’n eierkarton uit de val en zet die ondersteboven op tafel. Daar zitten als het goed is meerdere uilen in. Dan probeer ik zo’n beestje rustig op een stokje te laten kruipen. Vaak accepteert hij dat. Dan steek ik het stokje voorzichtig in de grond en kan dan op mijn gemak een mooie opname maken. Als dat gelukt is, ga ik ermee naar buiten en zoek een mooie struik met achtergrondbladeren op waar ik de uil op afschud. (Als hij nu wegvliegt heb ik al een goede foto.) Meestal blijft de uil dan een tijdje als verdoofd op zo’n blad zitten en kan ik weer rustig verder fotograferen. Soms valt de uil op de grond en probeer ik hem daar op de kiek te zetten. Want elke natuurlijke achtergrond vind ik mooier dan een eierdooskarton of plastic (LED-emmer) of spaanplaat (kist).

Bij alle andere nachtvlinders, behalve pijlstaarten, lukt dat niet, die vliegen meteen weg. In de kas gaan de spanners meestal tegen het vieze glas zitten. Precies wat ik wil, want dat is wel meteen een natuurlijker achtergrond. Op de foto komt de spanner daar mooi mee naar voren.

Elke gefotografeerde vlinder wordt daarna weer vrijgelaten. Ik let erop dat er geen meesjes in de buurt zitten of dat de mot in een web van een Kruisspin vliegt, want die springt meteen op de verwarde mot in zijn web.

Zoveel soorten

Tussen 23 april en 9 september heb ik in totaal 13x een val gezet; eerst de LED-emmer zes keer en daarna heb ik alleen de kist nog gebruikt. Hieronder de resultaten: datum – soort val  – aantal soorten nachtvlinders - minimum nachttemperatuur.

23 april: LED-emmer, geen soorten, -0,2 graden

30 april: LED-emmer, 1 soort, 11,5 graden

20 mei: LED-emmer, 3 soorten, 12,3 graden

3 juni: LED-emmer, 7 soorten, 9,3 graden

9 juni: LED-emmer, 2 soorten, 8,7 graden

28 juni: LED-emmer, 15 soorten, 10,7 graden

30 juni: nachtvlindernacht bij het Gemaal, ruim 60 soorten, 14,0 graden

05-juli, kist, 35 soorten, 14,2 graden

27 juli: kist, 33 soorten, 12,6 graden

1 aug: kist, 60 soorten, 16,5 graden

6 aug: kist, 63 soorten, 15,7 graden

12 aug: kist, 56 soorten, 16,7 graden

2 sept: kist, 49 soorten, 18 graden

9 sept: kist, 34 soorten, 13,4

Het was in deze periode nieuwe maan op: 8 april, 8 mei, 6 juni,6 juli, 4 augustus en 3 september. De nachttemperaturen zijn van Schiphol en vond ik op weerstatistieken.nl. Ik denk dat de temperaturen op de Kadoelenweg wel hoger uitvallen.

Resultaat per familie

In totaal zijn er 194 soorten nachtvlinders waargenomen (exclusief die van de Nachtvlindernacht). Vooral augustus was een uitschieter. De omstandigheden waren toen goed en er stonden in de tuin - met overwegend inheemse planten - veel bloemen te bloeien.

Bladrollers: 20, dominomotten: 1, echte motten: 3, eenstaartjes: 3, glittermotten: 3, grasmineermotten: 1, grasmotten: 18, kokermoten: 3, koolmotten: 1, lichtmotten:11, mineermotten: 5, oogklepmotten: 1, palpmotten: 2, p edaalmotten: 1, pijlstaarten: 1, platlijfjes: 3, spanners: 30, spinneruilen: 10, spinselmotten: 4, sikkelmotten: 7, tandvlinders: 6, uilen: 52, vedermotten: 3, visstaartjes: 1, vlekmineermotten: 1, wilgenroosjesmotten: 1, zakdragers: 1, onbekend: 1.

Uit bovenstaande tabel blijkt dat bladrollers (20), grasmotten (18), lichtmotten (11)), spanners (30), spinneruilen (10) en met name uilen (52) de soortenrijkste families in de tuin en omgeving zijn.

Herkenning

De rups van een bladroller rolt een blad op en leeft daarin. Grasmotten zitten met dicht ineengevouwen vleugels op grasstengels waardoor ze bijna niet opvallen. De tasters van sommige licht- (of snuitmotten) zijn uitgegroeid tot een lange snuit. Spanners zitten met geheel uitgeklapte vleugels op een vlakke ondergrond. Uilen hebben twee kenmerkende ‘uilvlekken’, de nier- en de ringvlek. Spinneruilen lijken erg op uilen, maar missen die typische ‘uilvlekken’.

De waardplant

De grote diversiteit aan soort nachtvlinders is ontstaan, omdat hun rupsen over het algemeen kieskeurig zijn in de planten, soort mos of bladeren en hout van bomen die ze kunnen verdragen. (De rups van de ons bekende, maar inmiddels vrij zeldzame Bruine huismot eet naast zaden, wol en vogelnestjesmateriaal ook nylon en zelfs plastic.) Een populier, met relatief zacht hout, heeft veel belagers, zoals: de Populierenpijlstaart, Brandvlerkvlinder, Peppel or-vlinder, Snuitvlinder en Bruine wapendrager. Van die laatste kroop er een rups uit een wilg, ook een boom met zacht hout. 

Bijvangst

Naast al die soorten nachtvlinder is de bijvangst ook interessant en bestaat vooral uit schietmotten, wantsen-, muggen-, kever- en wespensoorten. Er zaten ook een paar vliegen bij, waaronder het zeer zeldzame Zwart speldenknopje. Dit is een wapenvlieg, waarvan de larve in rottend hout en in de strooisellaag leeft.

Van de muggen vond ik verschillende soorten steek-, dans-, langpoot- en steltmuggen, zoals de Gewone kamsteltmug, een fragiel insect. De larve leeft in bladafval in de buurt van moerassige, vochtige plekken.

De schietmot (geen nachtvlinder) is een bekende. De larve leeft vaak tussen waterplanten.

Van de wantsen is de Gewone sigaar een regelmatige gast. Ze leven van kleine waterdiertjes, algen en dood plantenmateriaal dat in het water zweeft.

Van de kevers was een snuitkever een opvallende verschijning. Het zou de Kleine eikelboorder of de Hazelnootboorder kunnen zijn.

Van de wespen zijn de kleine parasitaire schildwespjes van belang. Zij leggen hun eitjes in rupsen van vlinders of op andere insecten. Het natte voorjaar was slecht nieuws voor de Gewone wesp. Veel nesten zijn uitgevallen of vertraagd. Dit jaar kwam er een piekje eind augustus, begin september. Dat was ook te zien aan de val, want daar zaten ineens 15-16 wespen in.

Wil je meer inspiratie over het fotograferen van (nacht)vlinders, bezoek dan eens de website precious-nature.nl

Henk van Alst