Orchideeën-complex
Is de Brede orchis echt waargenomen in de Kadoelerscheg?
Hebben we ook de Brede orchis in de Kadoelerscheg? Dat was een vraag van Tello. Er zijn een aantal waarnemingen op de website van waarneming.nl ingevoerd. De orchideeën van het geslacht Handekenskruid (Dactylorhiza) zijn niet altijd makkelijk te onderscheiden en voer voor veel discussie onder de botanici. Dit komt omdat er veel variaties binnen de soorten bestaan die in kenmerken vaak gedeeltelijk overlappen met andere soorten. Ook is er verschil in inzicht wanneer we het nu een aparte soort moeten beschouwen, of een ondersoort of zelfs een variatie binnen een (ondersoort). Dit is vooral het geval bij het verschil tussen Brede orchis en Rietorchis.
Ik durf haast niet de wetenschappelijke naam hier te noemen omdat er nog steeds verschil in inzicht bestaat. De geaccepteerde naam in Nederland is die uit de laatste editie van Heukels. Die noemt de brede orchis Dactylhoriza majalis en de rietorchis Dactylorhiza praetermissa. Maar ook dat is pas sinds de laatste editie.
Het lastige is dat deze soorten polyploide genen hebben dus meer dan de normale set van twee genen, vaak vier of meer. Deze komen van verschillende voorouders en kunnen ook weer hybridiseren met de oudersoort of andere soorten. Dat maakt ook genetisch onderzoek moeilijk en nogal een warboel waar onderzoekers niet helemaal uit komen.
Terug naar de praktijk. Hoe kan je de Brede orchis onderscheiden? De Brede orchis wordt ook wel Mei-orchis genoemd en dat is meteen ook een goed houvast. De Brede orchis bloeit in mei, en de Rietorchis bloeit pas later in juni. De drie gevalideerde waarnemingen van 2024 in de Kadoelenscheg van de Brede orchis lijken vooral gevalideerd te zijn op bloeitijd want ander kenmerken staan niet goed op de foto en de waarnemingen zijn allen uit de maand mei. Wat zijn de andere kenmerken van de Brede orchis in vergelijking met de Rietorchis?
Heukels zegt voor de Brede orchis: Bladen schuin-afstaand, meestal in een hoek van meer dan 45° met de stengel, 3-4 x zo lang als breed (de onderste en bovenste niet meegerekend) meestal met weinig tot veel vlekken (deze zijn in het midden zelden lichter of groen). De Rietorchis heeft daarentegen meer verticale bladeren die meestal een hoek van minder dan 30° maken met de stengel en 4-6 x zo lang als breed zijn.
Biotoop voor de Rietorchis: voedselrijke, moerassige rietvegetaties. Voor de Brede orchis is dit: vochtige, matig voedselrijke graslanden.
Trouwens, er bestaan van de Rietorchis 2 variëteiten: de Gewone rietorchis (Dactylorhiza praetermissa subsp. Praetermissa) zonder vlekken op de bladeren en de Gevlekte rietorchis (Dactylorhiza praetermissa subsp. Junialis), deze heeft ringvormige vlekken. Maar pas op, de Gevlekte rietorchis is niet hetzelfde als de Gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata).
Hebben we nu echt de Brede orchis in Kadoelerscheg? Ik weet het niet zeker. De enige waarneming met duidelijk afstaande bladen en gevulde vlekken (van mij) is op 31 mei net op de grens met juni. De andere twee waarnemingen zijn van 16 en 21 mei, zonder duidelijke foto van het blad. Het zou een vroege Rietorchis kunnen zijn of een hybride met de Rietorchis. Op alle vindplaatsen staat namelijk ook de Rietorchis. Ik ga volgend jaar nog eens goed kijken in de maand mei.
Michiel de Goeje
